Bazylika Archikatedralna św. Jana Chrzciciela w Warszawie

Architektura i wnętrze

Z zewnątrz katedrę wyznacza ceglana elewacja w stylu gotyku nadwiślańskiego, a w środku surowe wnętrze ze sklepieniem gwiaździstym. Odbudowę fasady oparto na akwareli Zygmunta Vogla z początku XIX wieku, na której gotycki front kościoła był pozbawiony tynku. Wzorem były też kościół dominikanów w Chełmnie i kościół św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława we Wrocławiu.

W prezbiterium stoi ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej. Barokowe stalle są wotum Jana III Sobieskiego za zwycięstwo pod Wiedniem. Drewniane figury świętych spłonęły w powstaniu warszawskim i odtworzono je w latach 1963-1973 według projektu Marii Zachwatowicz i Józefa Zencikiewicza. Nad stallami wiszą ganki dla orkiestry z rzeźbionymi herbami. Witraże w prezbiterium, nawie południowej i ścianie zachodniej zaprojektował i wykonał Wacław Taranczewski: sceny z życia patrona, postacie z historii Polski i motywy z Księgi Rodzaju oraz Apokalipsy.

Najważniejsze obiekty we wnętrzu:

• Kaplica Cudownego Pana Jezusa (Baryczków), barokowa, z lat 1708-1719, zbudowana dla gotyckiego krucyfiksu z początku XVI wieku, z naturalnymi włosami. Według różnych źródeł przywiózł go Jerzy Baryczka z Wrocławia w 1520 roku albo z Norymbergi w 1539. Krucyfiks przetrwał powstanie warszawskie.
• Kaplica św. Jana Chrzciciela ze zrekonstruowanym portalem z XVII wieku i wnętrzem Zbigniewa Łoskota: mozaikowa kopuła i ceramiczny ołtarz. W 2006 roku przeniesiono tu z podziemi sarkofag kardynała Augusta Hlonda.
• Nagrobek ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza III, z czerwonego marmuru chęcińskiego, z lat 1526-1528. To pierwszy renesansowy nagrobek na Mazowszu, najprawdopodobniej dłuta Bernardinusa de Gianottisa.
• Pomnik Stanisława Małachowskiego z białego marmuru, projektu Bertela Thorvaldsena, wykonany w Rzymie i po 1944 roku złożony z odłamków.
• Mauzoleum prymasa Stefana Wyszyńskiego z 1990 roku.
• Kaplica Literacka z relikwiami świętego Zygmunta Szczęsnego Felińskiego, metropolity warszawskiego.

Na ścianach wiszą też tablice i popiersia ku czci Piłsudskiego, Dmowskiego, Witosa, Starzyńskiego i Jana Pawła II oraz żołnierzy poległych w latach 1920, 1939 i 1944. Gdy czasu jest mało, zacząłbym od prezbiterium z ołtarzem głównym i Kaplicy Baryczków z krucyfiksem. W 1944 roku te dwa miejsca ucierpiały najmniej.

Historia parafii i budowli

Początkiem była drewniana kaplica zamkowa z przełomu XIII i XIV wieku, ustawiona tam, gdzie dziś mieści się prezbiterium. Na początku XIV wieku zyskała rangę kościoła parafialnego miasta; parafię erygowano w 1313 lub 1315 roku. Świątynię wzniesiono przy ulicy, a nie w narożniku rynku, jak w innych lokowanych wtedy miastach. Lokalizację tłumaczy się jej podwójną rolą: fary dla miasta i kaplicy dla zamku. W 1338 roku na drzwiach kościoła przybito pozew przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu, a w 1339, podczas procesu warszawskiego, sąd obradował w świątyni i w domu wójta na Rynku.

Gotycką budowlę murowaną wzniesiono około 1390 roku z inicjatywy księcia Janusza I Starszego. Kościół stał się miejscem pochówku książąt mazowieckich, a w 1406 roku, gdy przybyła kapituła z Czerska, kolegiatą.

W 1602 roku huragan zwalił wieżę zachodnią i uszkodził wnętrze. Przy odbudowie kościół dostał wczesnobarokową fasadę, a kilkadziesiąt lat później wysoką dzwonnicę. Bulla Piusa VI nadała kolegiacie tytuł katedry w 1798 roku, dwadzieścia lat później była już archikatedrą.

Kościół był też sceną wydarzeń państwowych. Pierwsza koronacja w tych murach odbyła się w 1637 roku, a koronowaną była Cecylia Renata. Według Wikipedii kazania głosił tu Piotr Skarga, a Władysław IV Waza złożył przysięgę na pacta conventa. Zaprzysiężono tu także Konstytucję 3 maja. Mszę po koronacji Mikołaja I na króla polskiego, 24 maja 1829 roku, odprawiono w katedrze, choć sam akt koronacji odbył się na Zamku Królewskim.

Podupadłą świątynię przebudowano gruntownie za rządowe pieniądze, w duchu neogotyku angielskiego, według projektu Adama Idźkowskiego. Datowanie prac jest rozbieżne: 1837-1842 albo 1836-1840. Na początku XX wieku fasadę odnowiono jeszcze według projektu Hugona Kudery.

Jesienią 1861 roku wojska rosyjskie spacyfikowały tłum zebrany tu w rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki. Kościół katolicki odpowiedział 16 października zamknięciem wszystkich kościołów warszawskich.

We wrześniu 1939 roku świątynia ucierpiała podczas obrony miasta, a w 1944 Niemcy zniszczyli ją niemal całkowicie. Odbudowę prowadzono w latach 1948-1956 według planów Jana Zachwatowicza oraz Marii i Kazimierza Piechotków, z nawiązaniem do czternastowiecznego kształtu świątyni.

Prymas Stefan Wyszyński konsekrował odbudowaną katedrę 9 czerwca 1960 roku. Jeszcze w tym samym roku świątynia dostała tytuł bazyliki mniejszej.

Od 1994 roku odbywa się tu Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej „Organy Archikatedry”. W latach 2012-2015 przeprowadzono rozległe prace remontowe: odnowiono ceglane elewacje, wnętrza z kaplicami, portale, rzeźby, epitafia i organy.

Msze i zwiedzanie

Wikidata podaje pełny adres: ul. Świętojańska 8, 00-278 Warszawa. Wizytę łatwo połączyć ze spacerem po Starówce. Godziny otwarcia i plan mszy znajdziesz na stronie katedry: katedra.mkw.pl.

To działająca katedra archidiecezji, nie tylko zabytek. Zwiedzanie jest najwygodniejsze poza czasem nabożeństw.

Czy w katedrze można zejść do podziemi?

Tak, podczas prac z lat 2012-2015 przebito przejścia między niektórymi kryptami i powstała tam trasa edukacyjna z elementami multimedialnymi. Zasady wejścia sprawdź na stronie katedry. Podziemia potraktowałbym jako dodatek do zwiedzania nawy i kaplic, nie zamiast nich.

Fot. Adrian Grycuk, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons