Bunkier Anielewicza w Warszawie

Jak dotrzeć na miejsce?

Przedwojenny adres bunkra, Miła 18, nie wskazuje dziś tego samego miejsca. Obecny budynek o tym numerze stoi około 700 metrów dalej na zachód, przy wolskim odcinku ulicy (Wikipedia).

W nawigacji wybierz skrzyżowanie ulic Miłej i Dubois lub nazwę upamiętnienia. Przed wyjazdem sprawdź połączenie do tego punktu w aktualnym planerze komunikacji miejskiej.

Co zobaczysz podczas wizyty?

Upamiętnienie obejmuje kopiec z pamiątkowym kamieniem oraz obelisk u jego podnóża. Obelisk stoi po prawej stronie od wejścia na teren miejsca pamięci.

Element	Na co zwrócić uwagę
Kamień na szczycie kopca	Napis w językach polskim, hebrajskim i jidysz
Obelisk u podnóża	Kształt ostrosłupa i motyw strzaskanego lasu
Czołowa ściana obelisku	51 nazwisk rozłożonych w trzech kolumnach

Obelisk ustawiono w 2006 roku podczas porządkowania skweru (Wikipedia). Zaprojektowała go Hanna Szmalenberg, wykonał Marek Moderau, a tekst inskrypcji napisał Piotr Matywiecki. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego wystąpiła o objęcie upamiętnienia ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków, dokonany w 2008 roku.

Przed wizytą sprawdź informacje o bieżącej dostępności terenu na stronie Urzędu m.st. Warszawy lub zapytaj urząd o zasady odwiedzin.

Historia schronu i zbiorowego grobu

Schron stał się siedzibą sztabu ŻOB po wykryciu jego wcześniejszej kryjówki przy ulicy Miłej 29. Podziemne pomieszczenia znajdowały się pod kamienicą zniszczoną we wrześniu 1939 roku. Były zaopatrzone w wodę, elektryczność, żywność i broń. Do środka prowadziło sześć wejść.

8 maja 1943 roku Niemcy i współdziałające z nimi oddziały ukraińskie otoczyły bunkier. Po wezwaniu do poddania się część cywilów wyszła na zewnątrz, a bojowcy pozostali w środku. Niemcy zaczęli wpuszczać gaz do schronu.

Bojowcy odebrali sobie życie na wezwanie Arie Wilnera, według Wikipedii przywołującej relację ocalałej Tosi Altman. Mordechaj Anielewicz i Mira Fuchrer znaleźli się wśród około 120 powstańców, którzy ponieśli tam śmierć. Nieliczni wydostali się przez wejście niewykryte przez Niemców. Miejsce bywa nazywane „warszawską Masadą” ze względu na podobieństwo tych wydarzeń do losu obrońców starożytnej Masady.

Zasypany schron stał się zbiorowym grobem. Po wojnie nie przeprowadzono ekshumacji pochowanych tu osób. Podczas wizyty zachowaj ciszę i szacunek dla zmarłych.

Kopiec powstał w 1946 roku. Z inicjatywy Centralnego Komitetu Żydów Polskich usypano go z gruzów okolicznych domów.

Fot. Adrian Grycuk, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons